Α’ Νεκροταφείο: Ρομαντικός κήπος και υπαίθρια γλυπτοθήκη

21.11.2014
  • Γραμματοσειρά
    - +
    K2_DOUBLE_INCREASE_FONT_SIZE
Τάφος μεγαλοαστικής οικογένειας στο Α' Νεκροταφείο
Τάφος μεγαλοαστικής οικογένειας στο Α' Νεκροταφείο Flickr © Eleni Xou Aragianni
Κοντά σε μια «κοιμωμένη» που στο πρόσωπο της ο γλύπτης Γ. Χαλεπάς εξιδανίκευσε την αιώνια νεότητα βρίσκονται δύο τεράστιες σφίγγες που φρουρούνε πάνω σε μια μαρμάρινη κυκλική εξέδρα τον Αδ. Κοραή. Το Α' Νεκροταφείο ως ιστορικό και καλλιτεχνικό σύνολο μνημείων αποτελεί μια «στάση» στον κύκλο των επισκέψεων-διαλέξεων της ΠΥΡΝΑ και της Big Olive προσδοκώντας να γνωρίσουν στους συμμετέχοντες άγνωστες πτυχές της Αθήνας μέσα από μία σειρά περιπατητικών διαλέξεων σε ενδιαφέρουσες τοποθεσίες. Ο ιστορικός και Υπ. Δρ. του Τμήματος Τουρκικών Σπουδών του ΕΚΠΑ, Νίκος Νικολαΐδης, μιλάει για την ιστορία, την καλλιτεχνική αξία και τις αντιφάσεις του Πρώτου κοιμητηρίου της χώρας μια μέρα πριν την πραγματοποίηση της ξενάγησης (22/11 και ώρα 11.00-13.00).

 

 

 

Πριν την ίδρυση κοιμητηρίου ο ενταφιασμός των νεκρών γινόταν γύρω από τις εκκλησίες και τα τζαμιά της πόλης. Γύρω από τον Άγιο Γεώργιο τον Ακαμάτη (Ναός του Ηφαίστου) υπήρχε μικρό Προτεσταντικό νεκροταφείο. Το Πρώτο Νεκροταφείο ιδρύθηκε με το Βασιλικό Διάταγμα του 1834 (τέρμα της σημερινού οδού Αναπαύσεως, σε λόφο νότια του Παναθηναϊκού σταδίου και πέραν του Ιλισού). Σύμφωνα με το Διάταγμα απαγορεύτηκαν οι ταφές στις εκκλησίες, το νεκροταφείο ανατέθηκε στη δικαιοδοσία του Δήμου Αθηναίων και μεταφέρθηκε σε περιοχή που τότε βρισκόταν εκτός των ορίων της πόλης, όπου προϋπήρχε μουσουλμανικό νεκροταφείο. Οι Διαμαρτυρόμενοι συνέστησαν νεκροταφείο στην παριλίσσια περιοχή έναντι του Σταδίου όπου γινόταν ταφές μέχρι το 1914 έτος κατά το οποίο οι τάφοι μεταφέρθηκαν σε ειδικό τμήμα του Α΄ Κοιμητήριο. Στην Ισραηλιτική Κοινότητα παραχωρήθηκε επίσης τμήμα του Κοιμητηρίου το 1884.

 

Το Α’ νεκροταφείο είναι ίσως απόδειξη της ματαιοδοξίας μεγαλοπρεπών τάφων ασήμαντων προσώπων. Κάποιοι τάφοι σπουδαίων προσωπικοτήτων είναι λιτοί(πχ του Χ. Τρικούπη ή του Κωνσταντίνου Κανάρη) ενώ υπάρχουν άλλοι μεγάλων διαστάσεων και πιο μεγαλοπρεπείς χωρίς ο ενταφιασμένος να είναι καν γνωστός. Πολλές φορές οι τάφοι ανεγέρθηκαν από τους ίδιους τους κεκοιμημένους πολύ πριν αυτοί πεθάνουν (Ε. Σλήμαν) ενώ άλλες φορές η μεγαλοπρέπεια ενός μνημείου αντανακλά την πρόθεση ενός έθνους να τιμήσει τους  πατέρες του (Α. Κοραής). Πάντως οι μεγαλοαστικές οικογένειες της Αθήνας ανταγωνίζονταν ακόμα και μετά θάνατον στην κατασκευή του πιο περίλαμπρου μνημείου, όμως σε αυτή την ματαιοδοξία οφείλουμε κάποια από τα καλύτερα έργα της νεοελληνικής γλυπτικής. Εντύπωση προκαλεί το γεγονός ότι οι τάφοι στο βασιλικό κοιμητήριο του Τατοίου είναι πολύ πιο λιτοί από αυτούς των υπηκόων τους με μόνο ένα ορθογώνιο κομμάτι μαρμάρου να κοσμεί το μνήμα.

 

Ναόσχημο μαυσωλείο Ερρίκου Σλήμαν(Flickr © Tilemahos Efthimiadis)

 

Υπάρχουν επίσης όψεις κακόγουστου/Κιτς καθότι το κιτς είναι πανταχού παρόν στην ζωή των ανθρώπων δεν θα μπορούσε να απουσιάζει και από το θάνατο. Στο Α’ Νεκροταφείο αυτό συναντάται σε κακόγουστα γλυπτά που κοσμούν ταφικά μνημεία - τα οποία πολύ συχνά είναι από μάρμαρο και μεγάλων διαστάσεων, σε έμμετρα επιγράμματα, σε προκατασκευασμένα αγαλματίδια από τσιμέντο αλλά και σε πλαστικά λουλούδια, ποτιστήρια και καντηλάκια που αλλοιώνουν σημαντικά την αίσθηση μνημειακού συνόλου.



Ίσως ο πιο γνωστός τάφος του Α’ νεκροταφείου να είναι η «κοιμωμένη» (1878) όπου στο πρόσωπο της Σοφίας Αφεντάκη ο τήνιος γλύπτης Γ. Χαλεπάς εξιδανίκευσε την αιώνια νεότητα. Ακριβώς δίπλα της βρίσκεται ο τάφος της Σοφίας Μπούκουρη-Αλταμούρα πρώτης ελληνίδας ζωγράφου η οποία φοίτησε σε σχολές της Ιταλίας μεταμφιεσμένη σε άντρα.

 

H «κοιμωμένη» στον τάφο της Σ. Αφεντάκη, έργο του Χαλεπά (Flickr©Dimitris Graffin)

 

Αναμφίβολα ένας από τους πιο εντυπωσιακούς τάφους ανήκει στον Ερρίκο Σλήμαν, ένα ναόσχημο μαυσωλείο σχεδιασμένο από τον Ερνέστο Τσίλλερ (1892) στην ζωφόρο του οποίοι αναπαρίστανται σκηνές από τον Τρωικό Κύκλο και τις ανασκαφές του Σλήμαν.  Ο μεγαλύτερος σε μέγεθος τάφος είναι αυτός του Α. Κοραή (1877), το μνημείο του οποίου τοποθετήθηκε σε μαρμάρινη ημικυκλική εξέδρα την οποία φυλάσσουν δύο σφίγγες. Ένας από τους πλέον εντυπωσιακούς είναι το μαυσωλείο της οικογένειας Καραπάνου (1895) το οποίο είναι αντίγραφο του χορηγικού μνημείου του Λυσικράτη.

 

Ο μεγαλοπρεπής τάφος του Αδαμάντιου Κοραή, έργο του 1877 (© Phaethon)

 

Εντύπωση προκαλεί η λιτότητα του ταφικού περιβόλου της οικογένειας Τρικούπη, απλοί ξύλινοι σταυροί. Τέλος ένας από τους πιο λιτούς μαρμάρινους τάφους – διακοσμημένος με την υδρόγειο πλαισιωμένη από σύμπλεγμα αστεριών - είναι αυτός του Johann Friedrich Julius Schmidt (1884) του γερμανού αστρονόμου διευθυντή του Αστεροσκοπείου Αθηνών ο οποίος ακόμα και μέσα από τον τάφο του μας δείχνει προς τα αστέρια.

 

Το σχέδιο του Α’ Νεκροταφείου βασίστηκε στην διάταξη του παρισινού κοιμητηρίου Père Lachaise το οποίο λόγω των διάσημων κεκοιμημένων είναι ένα από τα πιο γνωστά νεκροταφεία παγκοσμίως. Σήμερα δύσκολα γίνεται η ανάγνωση κάποιου σχεδιασμού. Πάντως η αρχική διάταξη με ταφές εκατέρωθεν της οδού που οδηγούσε από την είσοδο στην εκκλησία του Αγίου Λαζάρου, διατηρείται μέχρι σήμερα, και παραπέμπει στην «οδό» του αρχαίου νεκροταφείου του Κεραμεικού. Νεκροταφεία με μεγαλοπρεπή ταφικά μνημεία των Ελλήνων αστών είναι τα κοιμητήρια της Ερμούπολης και του Σισλί στην Κωνσταντινούπολη. Ένα από τα πιο ιστορικά κοιμητήρια του ελλαδικού χώρου ήταν το Εβραϊκό της Θεσσαλονίκης το οποίο καταστράφηκε κατά την Κατοχή και τον χώρο του καταλαμβάνει το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο.

 

Η ιδέα του κοιμητηρίου ως ρομαντικού κήπου αφιερωμένου στη μνήμη των νεκρών ανάγεται στον 19ο αιώνα. Πολλά νεκροταφεία ανάλογης ιστορικής σημασίας στην Ευρώπη έχουν κηρυχθεί διατηρητέα μνημεία, οι ταφές έχουν σταματήσει και αποτελούν πλέον τόπους περιπάτου. Τα γλυπτά που κοσμούν τους τάφους του Α’ Νεκροταφείου το καθιστούν μία υπαίθρια γλυπτοθήκη και ο περίπατος σε αυτό αποτελεί μία περιήγηση στην νεοελληνική γλυπτικά παράδοση αλλά και ιστορία, ενώ για αυτούς που το χώμα του σκεπάζει αγαπημένα πρόσωπα αποτελεί έναν τόπο μνήμης.

 

Η ΠΥΡΝΑ είναι μη  κερδοσκοπική πολιτιστική αστική εταιρεία που λειτουργεί από το 2000, με σκοπό την δια βίου μάθηση και την παροχή δυνατοτήτων για την επέκταση της γνώσης. Σε συνεργασία με την Big Olive προσδοκεί να γνωρίσει στα μέλη της αλλά και σε όσους ενδιαφέρονται άγνωστες πτυχές της Αθήνας μέσα από μία σειρά περιπατητικών διαλέξεων οι οποίες εστιάζονται στην ιστορία, την λογοτεχνία, το φυσικό τοπίο και την αρχιτεκτονική κληρονομιά της Αθήνας. Το Α' Νεκροταφείο ως ιστορικό και καλλιτεχνικό σύνολο μνημείων δεν θα μπορούσε να απουσιάζει από αυτόν τον κύκλο των διαλέξεων. Οι δύο φορείς αποσκοπούν να συνεχίσουν την συνεργασία τους, για τις μελλοντικές τους δράσεις μπορείτε να πληροφορηθείτε μέσω των ιστοσελίδων τους pyrna.gr και bigolive.org. 

 

Δώστε το σχόλιο σας ...