‘Si les Balkans n’ existaient pas, il faudrait les inverter’ *

03.11.2014
  • Γραμματοσειρά
    - +
    K2_DOUBLE_INCREASE_FONT_SIZE
‘Si les Balkans n’ existaient pas, il faudrait les inverter’ *

Τα γεγονότα που έλαβαν χώρα στον πρόσφατο ποδοσφαιρικό αγώνα μεταξύ Σερβίας και Αλβανίας για τα προκριματικά του Ευρωπαϊκού Κυπέλλου που θα διεξαχθεί από 10 Ιουνίου έως 10 Ιουλίου 2016 στη Γαλλία και ότι ακλούθησε μετά σε Σερβία, Μαυροβούνιο και Αλβανία, αναθέρμαναν την συζήτηση σχετικά με την φύση των σχέσεων στην πολυτάραχη Βαλκανική χερσόνησο.

 

 

 

 

 

 

 

Οι άνθρωποι, αναφέρει ο Μαζαουερ[2], μιλούν για τα Βαλκάνια σαν να υπήρχαν από πάντα. Κι όμως, κατά τη διάρκεια της Οθωμανικής κυριαρχίας μέχρι και την Ελληνική επανάσταση του 1821 η περιοχή αυτή αναφερόταν ως Ρούμελη, οι δε κάτοικοι της αποκαλούσαν εαυτούς «Ρωμιούς». Ακόμα και για κάποιον Δυτικό, ο όρος «Βαλκάνια» σήμαινε ελάχιστα πράγματα σε αντιδιαστολή με άλλους τοπικούς προσδιορισμούς όπως η Ήπειρος ή η Μακεδονία. Πως λοιπόν κατάφερε ένας απλός γεωγραφικός όρος να μεταμορφωθεί σε αυτό που η Todorova[3] χαρακτηρίζει ως μια από τις πλέον αρνητικές έννοιες της ιστορίας;

 Στο τέλος του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα τα έθνη της Βαλκανικής απέκτησαν την ανεξαρτησία τους, υπολείπονταν των πολιτικά «ωρίμων» και τεχνολογικά ανεπτυγμένων εθνών της Δύσης.

 

Από τη μάχη του Κοσσυφοπέδιου (Ιούνιος 1389), όπου τα στρατεύματα της επεκτεινόμενης Οθωμανικής Αυτοκρατορίας νίκησαν τις δυνάμεις της Σερβίας του Μοράβα και των Χριστιανών συμμάχων της και έπειτα, η πολιτική και κοινωνικο-πολιτική πρόοδος της χερσονήσου ανεκόπη και η βία κυριάρχησε με τόση συνέπεια στην περιοχή.  Έτσι όταν στο τέλος του 19ου και στις αρχές του 20ου αιώνα τα έθνη της Βαλκανικής απέκτησαν την ανεξαρτησία τους, υπολείπονταν των πολιτικά «ωρίμων» και τεχνολογικά ανεπτυγμένων εθνών της Δύσης. Η προσήλωση τους στο παρελθόν και στην διαιώνιση των παραδοσιακών αντιπαραθέσεων στο όνομα του εθνικισμού και της θρησκείας, θύμιζε στην Ευρώπη μια περίοδο της ιστορίας της που επιθυμούσε να ξεχάσει. Για τις χώρες της Βαλκανικής όμως οι εθνικές ιδεολογίες (παρέα με τις κοινωνικές δυνάμεις) αποτελούσαν την βάση συγκρότησης και διαχωρισμού τους από το αυτοκρατορικό μοντέλο των Οθωμανών. Η πρακτική  αυτή όμως είχε ως αποτέλεσμα την συνεχή σύγκρουση των ιστορικών αφηγήσεων.

 

Έτσι, για παράδειγμα, εάν κάποιος τρίτος επιχειρούσε να μελετήσει ένα ορισμένο γεγονός που απασχολεί την περιοχή θα έβλεπε ότι οι ερμηνείες ποικίλουν ανάλογα με το περιβάλλον του αφηγητή και πως το ίδιο γεγονός θα είχε διαφορετικές ερμηνείες - υποκειμενικές, μερικές, ωραιοποιημένες, έως και προσβλητικές. Για αυτό το λόγο και οι «πληγές» της ιστορικής μνήμης των Βαλκάνιων γιατρεύονται με δυσκολία. Κάτι που μπορεί να συνέβη (ακόμα και αιώνες πριν) και να γιορτάζεται ως νίκη, ως θρίαμβος, μπορεί να θυμίζει σε κάποιους άλλους την ήττα ή την αδικία και να καλλιεργεί την εκδίκηση.

 

Αδυνατώντας λοιπόν να κατανοήσει την σημασία και το συμβολικό «τραύμα» της ιστορίας όπως επίσης και την βιαιότητα των συγκρούσεων, η Δύση βάφτισε κατ’ ευφημισμόν την περιοχή ως την «πυριτιδαποθήκη της Ευρώπης» και απέδωσε στα Βαλκάνια, και στην Ανατολή ευρύτερα, μια σειρά αξιολογικών θέσεων σχετικά με την οπισθοδρόμηση, την έλλειψη ορθολογισμού, την υπανάπτυξη και την στατικότητα των κοινωνιών της, κατασκευάζοντας την συγκεκριμένη εννοιολογική κατηγορία για να προβάλει τα θετικά χαρακτηριστικά πάνω στα οποία οικοδομήθηκε η εικόνα του «Ευρωπαίου» και του «Δυτικού». Όπως χαρακτηριστικά έλεγε και ο πρώτος Γερμανός Καγκελάριος Οττο Φον Μπίσμαρκ, «ολόκληρα τα Βαλκάνια δεν αξίζουν τα κόκκαλα ούτε ενός Πομερανου γρεναδιέρου»[4]. Συμφωνά με τον Εντουαρντ Σαϊντ[5], η διαδικασία αυτή ξεκίνησε στο πλαίσιο της αποικιοκρατίας και του ευρωκεντρισμού, κατά τη διάρκεια της διαμόρφωσης της μεγάλης αφήγησης της Δύσης,

 

Όμως η μνήμη, επισημαίνει η Τοντόροβα, είναι μόδα[6], και η σημασία της μπορεί να υποτιμηθεί από την υπερβολική χρήση. Έξαλλου, η μνήμη και η ταυτότητα στα Βαλκάνια, με όλες τις τοπικές ιδιαιτερότητες τους, δεν διαφέρουν από την μνήμη και την ταυτότητα σε οποιοδήποτε άλλο μέρος της γης, με τις εκεί τοπικές ιδιαιτερότητες. Όπως έλεγε και ο Γάλλος γεωγράφος Jean Gottmann, τα ισχυρότερα σύνορα (στον ανθρώπινο κόσμο) δεν είναι αυτά στην μορφολογία ή στην βλάστηση, αλλά αυτά που συναντά κανείς στο ανθρώπινο πνεύμα.

 

 

 



* «Αν τα Βαλκάνια δεν υπήρχαν, θα έπρεπε να εφευρεθούν». Count Hermann Keyserling & Maurice Samuel, “Europe”, (London: Harcourt, Brace & Co, 1928), σελ. 317-346.

[2] Mark Mazower, “The Balkans: A Short History” (New York: Modern Library, 2002), σελ. xxv.

[3] Maria Todorova, “Imagining the Balkans”, (New York & Oxford: Oxford University Press, 1997), σελ. 7.

[4] «Der ganze Balkan ist nicht die gesunden Knochen eines einzigen pommerschen Grenadiers wert»

[5] Edward D. Said, "Οριενταλισμός", Αθήνα: εκδ. Νεφέλη, 1996

[6] Maria Todorova, “Introduction: Learning memory, remembering identity” στο: Maria Todorova (ed), “Balkan Identities: Nation and memory”, (London: Hurst & Company, 2004), σελ. 1, 2 & 24].

 

 

Δώστε το σχόλιο σας ...